बी.अर्याल
आजभोलि चिया पसलदेखि चोक-चौतारो र सामाजिक सञ्जालसम्म एउटै भाष्य (Narrative) निकै जब्बर रूपमा स्थापित भएको छ— "२०४६ सालयताका ३५ वर्षमा देशमा केही पनि भएन।" कांग्रेस, कम्युनिष्ट, माओवादी र राप्रपाले पालैपालो सत्ता चलाए, नेता मोटाए तर देश र जनताले केही पाएनन् भन्ने आम आक्रोश छ।
दैनिक हजारौं युवाहरू रोजगारीको खोजीमा खाडी मुलुक र राम्रो भविष्यको आशमा युरोप-अमेरिका उडिरहेको दृश्य हेर्दा यो आक्रोश पूर्णतः स्वाभाविक र जायज लाग्छ। सुशासनको अभाव र बढ्दो भ्रष्टाचारले नागरिकलाई निराश बनाएको छ। तर, के साँच्चै यो ३५ वर्षमा नेपालमा 'केही पनि नभएकै' हो त? भावना र आक्रोशलाई एकछिन थाती राखेर इतिहास र तथ्यांकको कसीमा यो साढे तीन दशकको समीक्षा गर्ने हो भने, चित्र अलि फरक देखिन्छ।
संक्रमण र संकटको भुमरीमा ३५ वर्ष
"३५ वर्षमा नेताले केही गरेनन्" भन्दै गर्दा हामीले आफैंलाई सोध्नुपर्ने एउटा गम्भीर प्रश्न छ— के यो ३५ वर्ष देशले शान्तिपूर्वक विकास र निर्माणको काम गर्न पाउने अवस्था थियो त? इतिहास पल्टाएर हेर्ने हो भने यो अवधि निरन्तरको राजनीतिक अस्थिरता, द्वन्द्व र महासंकटहरूको शृंखला मात्रै हो।
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि २०४७ मा बल्ल नयाँ संविधान बन्यो। २०४८ मा निर्वाचन भयो तर प्रजातन्त्रले बामे सर्न नपाउँदै दलहरूबीच सत्ताको लुछाचुँडी सुरु भयो। २०५२ साल फागुनबाट सुरु भएको माओवादीको १० वर्षे सशस्त्र जनयुद्धले देशको विकासलाई ठप्प मात्र पारेन, राज्यको सम्पूर्ण बजेट र ध्यान सुरक्षा निकाय पाल्न र युद्ध लड्नमै खर्च भयो। विकासका पूर्वाधारहरू ध्वस्त पारिए।
२०५८ को दरबार हत्याकाण्ड, २०६१ को शाही शासन, र २०६२/०६३ को दोस्रो जनआन्दोलनसम्म आइपुग्दा देशले शान्तिको सास फेर्नै पाएन। त्यसपछिको झण्डै १० वर्ष (२०६३-२०७२) हामीले संविधानसभाबाट नयाँ संविधान बनाउने र संघीयता जस्तो नयाँ 'सिस्टम' बसाल्ने बहसमै गुमायौं। २०७२ सालमा महाभूकम्पले खर्बौंको क्षति पुर्यायो, लगत्तै ६ महिने नाकाबन्दीले अर्थतन्त्रको ढाड भाँच्यो। बल्लतल्ल स्थिर सरकार बनेर अघि बढ्न लाग्दा कोभिड-१९ को विश्वव्यापी महामारीले देशलाई फेरि वर्षौं पछाडि धकेलिदियो।
यसरी हिसाब गर्दा ३५ वर्षमध्ये झण्डै २८ वर्ष त देशले व्यवस्था फेर्न, संविधान लेख्न, युद्ध लड्न र प्राकृतिक तथा स्वास्थ्य संकटसँग जुध्नमै गुमायो। सिस्टम बसाल्ने र विकासमा कुद्ने समय नै हामीले निकै कम पायौं।
तथ्यांकले बोल्ने विकासको कथा: के साँच्चै 'केही नभएको' हो?
राजनीतिक दलहरूको अक्षमता र सत्ता-मोह आफ्नो ठाउँमा छ, तर "३५ वर्षमा सिन्को भाँचिएन" भन्नु यो देशमा रगत पसिना बगाउने किसान, मजदुर, इन्जिनियर, डाक्टर र कर तिर्ने हरेक नागरिकको अपमान हो। ३५ वर्ष अघिको नेपाल र आजको नेपाललाई तुलना गर्ने हो भने विकासका धेरै सूचकमा हामीले छलाङ मारेका छौं:
स्वास्थ्य र आयु: २०४६ सालतिर एक नेपालीको औसत आयु ५४ वर्ष थियो। आज स्वास्थ्य क्षेत्रमा भएको विकास र गाउँ-गाउँमा पुगेका स्वास्थ्य चौकीका कारण नेपालीको औसत आयु ७१ वर्ष नाघेको छ।
शिक्षा र साक्षरता: २०४६ सालमा नेपालको साक्षरता दर करिब ३३% मात्र थियो। आज त्यो बढेर ७६% भन्दा माथि पुगेको छ।
सडक र पूर्वाधार: कुनै बेला सीमित सदरमुकाममा मात्र मोटरबाटो थियो। आज हिमाली केही जिल्ला बाहेक देशका कुना-कन्दरा र वडा-वडामा सडक पुगेको छ। हुलाकी र मध्य-पहाडी राजमार्गहरूले पूर्वदेखि पश्चिमसम्मको भूगोललाई जोड्दैछन्।
विद्युतमा क्रान्ति: १८ घण्टा लोडसेडिङको अँध्यारोमा बस्न बाध्य हामी, आज बिजुली निर्यात गरेर अर्बौं रुपैयाँ कमाउने अवस्थामा पुगेका छौं। २०४६ सालमा करिब १०% जनताको पहुँचमा मात्र बिजुली थियो, आज ९५% भन्दा बढीको घरमा उज्यालो छ।
गरिबी निवारण र सञ्चार: ४२% को हाराहारीमा रहेको निरपेक्ष गरिबी आज करिब १५% मा झरेको छ। हुलाकमार्फत चिठी पठाएर महिनौं कुर्नुपर्ने अवस्थाबाट आज हामी हात-हातमा फोरजी/फाइभजी इन्टरनेटको युगमा छौं।
त्यसोभए जनआक्रोश किन?
यति धेरै विकास हुँदाहुँदै पनि जनता किन यति धेरै रुष्ट छन् त? यसको मुख्य कारण 'विकासको सुस्त गति' र 'सुशासनको अभाव' हो। सूचना प्रविधिको विकासले गर्दा नेपाली जनताले विश्व कति छिटो अगाडि बढिरहेको छ भन्ने देख्न पाए। विश्वको तुलनामा हाम्रो विकासको गति ज्यादै सुस्त भयो।
नेताहरूका ठूला-ठूला भ्रष्टाचारका काण्डहरू बाहिरिनु, नातावाद हाबी हुनु, र देशमै पर्याप्त रोजगारी सिर्जना नहुँदा युवा पुस्ता निराश भयो। नेताहरूको जीवनस्तर रातारात बदलियो, तर आम नागरिकको दैनिक संघर्ष उस्तै रह्यो। जनताको आक्रोश त्यही ढिलासुस्ती, भ्रष्टाचार र बेइमानीप्रति हो, जुन एकदमै जायज छ।
— नेपाल रातारात सिङ्गापुर वा स्वीट्जरल्याण्ड पक्कै बनेन। दलहरूले आफ्ना कमजोरी र गल्तीको जिम्मा लिनैपर्छ। तर, "३५ वर्षमा केही पनि भएन" भन्ने भाष्य सरासर गलत र निराशाजनक छ। समस्याहरू धेरै छन्, तर हामी शून्यमा छैनौं।
हामीले यो ३५ वर्षमा दुःख र संकट सहेरै भए पनि विकासको एउटा बलियो जग खडा गरेका छौं। अब व्यवस्था फेर्ने होइन, अवस्था फेर्ने बेला हो। निरन्तर गाली मात्रै गर्ने नकारात्मकताबाट माथि उठेर, यो बनेको जगमा टेकेर देशलाई कसरी छिटो दौडाउने भनेर सोच्ने बेला आएको छ। पुराना दलहरू सुध्रिनै पर्छ, नयाँ दलहरूले परिणाम दिनैपर्छ, र हामी नागरिकले सत्य र तथ्यको आधारमा प्रश्न गर्न कहिल्यै छाड्नु हुँदैन।
