काठमाडौं—छठ पर्वको नाम आउनेबित्तिकै सम्झना आउने परम्परागत परिकारमध्ये ठेकुवा पनि एक हो। गहुँको पीठो, गुड र घिउबाट तयार गरिने ठेकुवा स्वादका लागि मात्र नभई शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने खाद्य पदार्थका रूपमा पनि चिनिन्छ।

ठेकुवामा पाइने कार्बोहाइड्रेट र बोसोले शरीरलाई क्यालोरी उपलब्ध गराउँछन्। कार्बोहाइड्रेट शरीरको ऊर्जाको प्रमुख स्रोत हो भने घिउबाट प्राप्त हुने बोसोले पनि शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्छ। त्यसैले लामो समय भोकै बसेपछि ठेकुवा खाँदा शरीरलाई केही ऊर्जा प्राप्त हुन सक्छ।

तर ठेकुवा खाँदैमा सबै प्रकारको कमजोरी हट्छ भन्ने होइन। यसको पोषण र ऊर्जा ठेकुवा बनाउँदा प्रयोग गरिने सामग्री, आकार र मात्रामा निर्भर हुन्छ।

१. कार्बोहाइड्रेटले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ

ठेकुवा बनाउन गहुँको पीठो प्रयोग गरिन्छ। गहुँको पीठोमा कार्बोहाइड्रेट पाइन्छ, जुन शरीरका लागि ऊर्जाको प्रमुख स्रोत हो। पाचन प्रक्रियाका क्रममा कार्बोहाइड्रेट ग्लुकोजमा परिणत हुन्छ र शरीरका कोषिकाले त्यसलाई ऊर्जा उत्पादन गर्न प्रयोग गर्छन्।

शरीरलाई हिँडडुल गर्न, काम गर्न, सोच्न र मांसपेशी सक्रिय राख्न ऊर्जाको आवश्यकता पर्छ। यसमा कार्बोहाइड्रेटले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

२. गुड र गहुँबाट प्राप्त हुन्छ पोषक तत्त्व

ठेकुवामा प्रयोग गरिने गुड र गहुँको पीठोबाट शरीरले विभिन्न पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न सक्छ। गहुँको पीठोमा कार्बोहाइड्रेटसँगै केही प्रोटिन, फाइबर र भिटामिन बी समूहका तत्त्व पाइन्छन्।

विशेषगरी चोकरसहितको गहुँको पीठो प्रयोग गरेर बनाइएको ठेकुवामा मैदाबाट बनाइएको ठेकुवाको तुलनामा फाइबर बढी हुन सक्छ।

गुडमा मुख्य रूपमा चिनी पाइन्छ। यसमा थोरै मात्रामा आइरन, पोटासियम र क्याल्सियमजस्ता खनिज तत्त्व पनि हुन सक्छन्। तर गुडलाई शरीरको सम्पूर्ण पोषण आवश्यकता पूरा गर्ने प्रमुख स्रोत मान्न मिल्दैन।

३. घिउले दिन्छ अतिरिक्त ऊर्जा

ठेकुवालाई स्वादिष्ट र कुरकुरे बनाउन घिउ प्रयोग गरिन्छ। घिउ बोसोको स्रोत हो। एक ग्राम बोसोबाट करिब ९ क्यालोरी ऊर्जा प्राप्त हुन्छ भने एक ग्राम कार्बोहाइड्रेटबाट करिब ४ क्यालोरी ऊर्जा प्राप्त हुन्छ।

बोसोले शरीरलाई ऊर्जा दिनुका साथै केही भिटामिन अवशोषण गर्न पनि सहयोग गर्छ। तर घिउको मात्रा धेरै भए ठेकुवामा क्यालोरीको मात्रा पनि बढ्छ। त्यसैले यसको सेवन सन्तुलित रूपमा गर्नु उचित हुन्छ।

४. के गुडले रगतमा हेमोग्लोबिन बढाउँछ?

गुडमा केही मात्रामा आइरन पाइने भएकाले यसलाई रगत बढाउने खाद्य पदार्थका रूपमा लिने गरिन्छ। आइरन शरीरमा हेमोग्लोबिन निर्माणका लागि आवश्यक खनिज तत्त्व हो। हेमोग्लोबिनले फोक्सोबाट अक्सिजन शरीरका विभिन्न भागमा पुर्‍याउन मद्दत गर्छ।

तर गुड खाँदैमा हेमोग्लोबिन बढ्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। गुडमा पाइने आइरनको मात्रा सीमित हुने भएकाले रक्तअल्पता वा आइरनको कमी भएका व्यक्तिले यसैमा भर पर्नु हुँदैन। यस्तो समस्या भए चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।

ठेकुवा खाँदा के कुरामा ध्यान दिने?

ठेकुवा स्वादिलो र ऊर्जादायी परिकार भए पनि यसमा गुड वा चिनी तथा घिउको मात्रा बढी हुन सक्छ। त्यसैले धेरै मात्रामा सेवन गर्दा शरीरमा आवश्यकताभन्दा बढी क्यालोरी पुग्न सक्छ।

विशेषगरी मधुमेह भएका व्यक्तिले ठेकुवामा प्रयोग गरिएको गुड वा चिनीका कारण रगतमा चिनीको मात्रा बढ्न सक्ने भएकाले सावधानी अपनाउनुपर्छ।

ठेकुवालाई पौष्टिक आहारको विकल्पभन्दा पनि परम्परागत प्रसाद र कहिलेकाहीँ स्वाद लिन सकिने मिठाईका रूपमा सीमित मात्रामा सेवन गर्नु उपयुक्त हुन्छ।