काठमाडौं—जाडो मौसम सुरु भएसँगै धेरै मानिसको पानी पिउने बानीमा परिवर्तन आउँछ। गर्मीमा पटक–पटक तिर्खा लाग्ने भए पनि जाडोमा भने कम तिर्खा लाग्ने भएकाले धेरैले पर्याप्त पानी पिउँदैनन्। कतिपयले दिनभरमा तीन–चार गिलास मात्र पानी पिउने गर्छन्। चिसोबाट बच्न कतिपयले सामान्य पानीको सट्टा मनतातो पानी पिउन रुचाउँछन्।

तर जाडोमा दैनिक कति गिलास मनतातो पानी पिउनुपर्छ? के सबै व्यक्तिका लागि पानीको मात्रा समान हुन्छ?

स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार यसको कुनै निश्चित नियम छैन। व्यक्तिको उमेर, तौल, शारीरिक गतिविधि, खानपान र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार शरीरलाई आवश्यक पर्ने पानीको मात्रा फरक हुन्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा शरीरमा पानीको कमी हुन नदिनु हो। पानी मनतातो होस् वा सामान्य तापक्रमको, पर्याप्त मात्रामा सेवन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

दैनिक आठ गिलास पानी पिउनैपर्छ भन्ने छैन

धेरैले दैनिक आठ गिलास पानी पिउनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन्। तर यो सबै उमेर र शारीरिक अवस्थाका व्यक्तिका लागि अनिवार्य नियम होइन।

अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनका अनुसार स्वस्थ वयस्क पुरुषलाई दैनिक करिब ३.७ लिटर र महिलालाई करिब २.७ लिटर कुल पानी आवश्यक पर्न सक्छ। यसमा पिउने पानीसँगै खाना र अन्य पेय पदार्थबाट प्राप्त हुने पानी पनि समावेश हुन्छ।

यद्यपि यो सबैका लागि अनिवार्य लक्ष्य होइन। शारीरिक श्रम गर्ने, धेरै पसिना आउने वा व्यायाम गर्ने व्यक्तिलाई बढी पानी आवश्यक पर्न सक्छ।

जाडोमा किन कम तिर्खा लाग्छ?

जाडो मौसममा धेरैलाई पानी पिउने इच्छा कम हुन्छ। यसको एउटा कारण चिसो मौसममा शरीरको तिर्खा महसुस गर्ने प्रक्रियामा परिवर्तन आउनु हो।

चिसोमा शरीरका रक्तनलीहरू खुम्चिन सक्छन्, जसले शरीरमा रक्तसञ्चारको प्रक्रियालाई प्रभावित गर्छ। यसले तिर्खाको अनुभूति कम गराउन सक्छ।

त्यस्तै, जाडोमा पसिना कम आएको जस्तो महसुस हुने भएकाले शरीरबाट पानी कम बाहिरिएको मानिसलाई लाग्न सक्छ। तर वास्तवमा श्वासप्रश्वास, पिसाब र छालामार्फत शरीरबाट निरन्तर पानी बाहिरिरहेको हुन्छ।

विशेषगरी चिसो र सुख्खा हावामा श्वास फेर्दा पनि शरीरबाट केही नमी बाहिर निस्कन्छ। त्यसैले तिर्खा नलागे पनि समय–समयमा पानी पिउनु आवश्यक हुन्छ।

शरीरमा पानी पर्याप्त छ कि छैन कसरी थाहा पाउने?

शरीरमा पानीको कमी भए नभएको थाहा पाउन केही सामान्य संकेतमा ध्यान दिन सकिन्छ।

  • पिसाबको रङ हेर्नुहोस्: सामान्यतया हल्का पहेँलो रङको पिसाब पर्याप्त पानी पुगेको संकेत हुन सक्छ। धेरै गाढा पहेँलो पिसाब शरीरमा पानीको कमी भएको संकेत हुन सक्छ। तर केही औषधि, भिटामिन र स्वास्थ्य समस्याले पनि पिसाबको रङ परिवर्तन गर्न सक्छन्।

  • मुख र ओठ सुक्नु: बारम्बार मुख सुक्नु, ओठ फुट्नु र जिब्रो सुख्खा हुनु शरीरमा पानीको कमीका संकेत हुन सक्छन्।

  • थकान र चक्कर लाग्नु: शरीरमा पानीको कमी हुँदा थकान, कमजोरी, टाउको दुख्ने र चक्कर लाग्ने समस्या देखिन सक्छ। गम्भीर अवस्थामा पिसाब कम हुने, अत्यधिक कमजोरी र अन्य समस्या पनि हुन सक्छन्।

यस्ता समस्या लगातार देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ।

मनतातो पानी पिउनुका फाइदा के छन्?

मनतातो पानीले सामान्य तापक्रमको पानीभन्दा बढी हाइड्रेसन दिन्छ भन्ने प्रमाण छैन। तर केही मानिसलाई मनतातो पानी पिउन सहज लाग्न सक्छ। यसले घाँटीलाई आराम दिन र चिसो मौसममा पानी पिउने बानी कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छ।

जाडोमा पानीको मात्रा आफ्नो शरीरको आवश्यकता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार मिलाउनुहोस्। तिर्खा, पिसाबको रङ र शरीरका अन्य संकेतमा ध्यान दिनुहोस्। पर्याप्त पानी पिउनुका साथै दैनिक खानपानबाट पनि शरीरलाई आवश्यक तरल पदार्थ उपलब्ध गराउनुहोस्।